برای آشنایی بیشتر با اندیشه و جهان‌بینی ملک‌جان، باید به بررسی زندگانی و آثار او پرداخت، اما زندگانی و آثار او نشأت گرفته از مشی‌ای است مبتنی بر مشی معنوی و شیوه‌ی سلوک برادرش، استاد الهی. از آنجا که ملک‌جان یکی از نزدیک‌ترین و جدی‌تری شاگردان استاد بود، خواننده می‌تواند با شناخت بیشتر روش ابداعی استاد الهی، به عمق اندیشه‌ی ملک‌جان پی ببرد.

استاد الهی (۱۲۷۴ – ۱۳۵۳)، پایه‌گذار روش بدیعی در معنویت است که بُعد ماورای طبیعی انسان‌ و حقوق و وظایف او را در چارچوبی دقیق ، به دقت مورد بررسی قرار می‌دهد. او این مشی را بر حسب ایجاب، طب جدید روح، مکتب سیرکمال، و یا معنویت فطری می‌نامد. برای آشنایی بیشتر می‌توان به وب‌سایت ‌و دیگر آثار مکتوب او رجوع کرد.

ملک‌جان و استاد الهی

زندگانی شیخ جانی، همواره به طرزی آشکار، منطبق بود بر تعالیم و رهنمودهای استاد. چنین زندگانی‌ای، مصداق بارزی از عمل به معنویت فطری یا طب جدید روح است. مشی‌ای ابداعی که استاد در آن حق جسم و روح را برابر می‌داند، چنانچه روح با تکیه بر قوای جسمی،‌ قادر خواهد بود به سیر کمال روحی بپردازد و عوالم دنیای معنوی را تجربه و درک کند. این در حالی است که نمی‌توان از تجربیات و یافته‌های شخصی شیخ جانی در این سال‌ها، به آسانی گذشت. در کتاب «ملک‌جان نعمتی»، در اشعار و گفتارهایی نه چندان مفصل، او تجربیات باارزشی از یافته‌هایش بازگو می‌کند که بی‌شک نشانه‌های دقیقی از فراز و فرود راه میان‌بُر سلوکی‌اش به دست علاقمندان معنویت می‌دهد.

یادداشت‌هایی که از آموزه‌های شیخ جانی باقی ماند حاکی از آن است که چگونه به عمق تعلیمات استاد پی برده و اندیشه‌ و توصیه‌های عملی او را جذب کرده است. در این مورد می‌گوید: «استاد، راهنمای معنوی است، تحقیق کرده و نتایج را برای ما آورده است، شخصاً حرف او را قبول می‌کنم،‌ تجربه سبب شد که من این کار را بکنم، به قدری درسش عمیق است که حد ندارد،‌ چقدر درسش عمیق است… استاد، همه‌ی ادیان را جوهر کشی کرده است.»

اگرچه شیخ جانی خود در محیطی مسلمان به‌ دنیا آمده بود، اما ایمان او به یکتا، روح و عالم آخرت، و ادراکش از معنویت بسی فراتر از مرزهای مناسک یک دین خاص سیران می‌کرد. ادیان الهی را راه‌های مختلفی برای بازگشت به مبدأ می‌دانست، و بر آن بود که جوینده همین‌قدر که به مرحله‌ای برسد و بفهمد حقیقت یکی است، دیگر تفاوت ادیان و مذاهب برایش دغدغه نخواهد بود. می‌گفت:

تفاوت گذاشتن بین مقامات معنوی، برای روح ضرر دارد و جبران‌ناپذیر است، زیرا تا خدایی نباشد مقامی وجود ندارد و زمانی که مقام از طرف خدا باشد، هر مأموری برای خلق بیاید از طرف خداست و خدا آن‌ها را بنا به مقتضیات زمان و مکان می‌فرستد. چگونه فرق بدانیم بین عیسی و موسی و محمد (ص) این‌ها هر کدام از طرف خدا مأمورند و مقامشان از طرف خدا بوده.

شیخ جانی قدرشناسی‌اش را از اینکه در راه سیر کمال معنوی، به شاگردی استاد پذیرفته شده بود، با ابراز محبتی بی‌شائبه نسبت به همنوعانش ابراز می‌کرد و آنها را برای کسب فضایل انسانی و به تعبیر استاد «انسانیت» همواره ترغیب می‌کرد. به گفته‌‌ی او «رضای خدا در همین است».